Ból przewlekły jest dziś uznawany za jedno z największych wyzwań współczesnej medycyny. W przeciwieństwie do bólu ostrego, który pełni funkcję ostrzegawczą i zwykle ustępuje po wygojeniu tkanek, ból przewlekły może utrzymywać się miesiącami lub latami, wpływając na funkcjonowanie całego organizmu [1]. Współczesna neurofizjologia pokazuje, że długotrwale utrzymujący się ból może prowadzić do zmian w obrębie układu nerwowego. Oznacza to, że nawet po ustąpieniu pierwotnej przyczyny dolegliwości mózg i rdzeń kręgowy mogą nadal generować lub wzmacniać odczuwanie bólu [2]. To właśnie dlatego coraz większe zainteresowanie budzą metody oddziałujące nie tylko na tkanki, ale również na funkcjonowanie układu nerwowego. Jedną z nich jest tDCS — przezczaszkowa stymulacja prądem stałym.

Czym jest ból przewlekły?

Ból przewlekły definiuje się najczęściej jako ból utrzymujący się dłużej niż 3 miesiące [3]. W początkowym etapie ból pełni ważną funkcję ochronną — informuje organizm o urazie, przeciążeniu lub stanie zapalnym. Problem pojawia się wtedy, gdy układ nerwowy pozostaje przez długi czas w stanie pobudzenia. W przewlekłym bólu może dochodzić do zjawiska określanego jako centralna sensytyzacja. Jest to stan zwiększonej wrażliwości ośrodkowego układu nerwowego, w którym neurony odpowiedzialne za przetwarzanie bodźców bólowych stają się nadreaktywne [2,4]. W praktyce oznacza to, że:

• organizm może silniej reagować na bodźce,
• układ nerwowy łatwiej generuje sygnały bólowe,
• a ból może utrzymywać się mimo poprawy stanu tkanek.

Pacjenci często opisują ten mechanizm jako:

• „ból, który nie chce się wyłączyć”,
• „ciągłe napięcie organizmu”,
• „nadwrażliwość na ruch lub dotyk”.

Badania pokazują, że przewlekły ból może wpływać na aktywność i organizację sieci neuronalnych w mózgu [2].

Neuroplastyczność — dlaczego układ nerwowy może „uczyć się” bólu?

Układ nerwowy człowieka posiada zdolność do adaptacji i zmiany połączeń między neuronami. Proces ten nazywany jest neuroplastycznością. Dzięki neuroplastyczności:

• uczymy się nowych umiejętności,
• zapamiętujemy informacje,
• adaptujemy do nowych warunków,
• odzyskujemy częściowo funkcje po urazach neurologicznych.

Jednak te same mechanizmy mogą uczestniczyć również w utrwalaniu bólu przewlekłego [4]. Jeżeli ból trwa miesiącami lub latami, mózg może stopniowo utrwalać wzorce związane z jego przetwarzaniem. Dochodzi wtedy do zwiększonej pobudliwości struktur odpowiedzialnych za interpretację bodźców bólowych [2,4]. Współczesne podejście do terapii bólu przewlekłego coraz częściej uwzględnia więc nie tylko leczenie samych tkanek, ale również modulację pracy układu nerwowego.

Czym jest tDCS?

tDCS (transcranial Direct Current Stimulation) to nieinwazyjna i bezbolesna metoda neuromodulacji polegająca na oddziaływaniu na korę mózgową za pomocą prądu stałego o bardzo niskim natężeniu [5]. Podczas zabiegu na powierzchni głowy umieszczane są elektrody, przez które przepływa niewielki prąd wpływający na pobudliwość określonych obszarów mózgu. Zabieg:

• jest nieinwazyjny,
• nie wymaga hospitalizacji,
• zwykle trwa około 25 minut,
• jest dobrze tolerowany przez pacjentów.

Najczęściej zgłaszane odczucia podczas terapii to:

• lekkie mrowienie,
• uczucie ciepła pod elektrodami,
• delikatne swędzenie skóry [5].

Jak działa tDCS?

Mechanizm działania tDCS opiera się przede wszystkim na modulacji pobudliwości neuronów oraz wpływie na neuroplastyczność mózgu [6]. W terapii bólu przewlekłego najczęściej stymulowane są obszary związane z:

• przetwarzaniem bólu,
• kontrolą ruchu,
• modulacją napięcia układu nerwowego,
• mechanizmami hamowania bólu [6,7].

Badania sugerują, że tDCS może:

• wpływać na aktywność sieci neuronalnych związanych z bólem,
• wspierać reorganizację połączeń nerwowych,
• modulować sposób przetwarzania informacji bólowych przez mózg,
• zmniejszać nadmierną pobudliwość układu nerwowego [6,7].

Warto podkreślić, że tDCS nie działa jak klasyczny środek przeciwbólowy. Celem terapii nie jest chwilowe „zablokowanie” bólu, ale wpływ na mechanizmy odpowiedzialne za jego utrwalanie.

tDCS a neuroplastyczność mózgu

Jednym z najważniejszych aspektów działania tDCS jest jego potencjalny wpływ na procesy neuroplastyczne. Skoro przewlekły ból może prowadzić do utrwalania niekorzystnych wzorców aktywności neuronalnej, to odpowiednio prowadzona neuromodulacja może wspierać ich stopniową reorganizację [4,6]. W literaturze naukowej opisuje się, że tDCS może wpływać między innymi na:

• plastyczność synaptyczną,
• aktywność neuroprzekaźników,
• regulację pobudliwości korowej,
• mechanizmy odpowiedzialne za modulację bólu [6].

W praktyce oznacza to próbę zmiany tego, w jaki sposób odbiera ból.

Dla kogo stosuje się tDCS?

tDCS znajduje zastosowanie jako element wspomagający terapię różnych postaci bólu przewlekłego [1,8], między innymi:

• przewlekłego bólu kręgosłupa,
• bólu mięśniowo-powięziowego,
• fibromialgii,
• przewlekłych bólów stawowych,
• bólu neuropatycznego,
• przewlekłych zespołów bólowych układu mięśniowo-szkieletowego.

Każdy pacjent wymaga jednak indywidualnej kwalifikacji oraz oceny przyczyny i charakteru bólu. Współczesne leczenie bólu przewlekłego coraz częściej opiera się na podejściu wielokierunkowym, obejmującym:

• terapię ruchową,
• edukację bólową,
• wsparcie psychologiczne,
• pracę z układem nerwowym,
• terapię manualną,
• oraz metody neuromodulacyjne.

Czy tDCS jest skuteczny?

W ostatnich latach opublikowano liczne badania analizujące skuteczność tDCS w terapii bólu przewlekłego. Przeglądy systematyczne i meta-analizy wskazują, że metoda może przynosić korzystne efekty szczególnie u pacjentów z przewlekłym bólem mięśniowo-szkieletowym oraz bólem neuropatycznym [1,7,8]. W analizie opublikowanej w Brain Sciences wykazano istotne zmniejszenie natężenia bólu między innymi u pacjentów z przewlekłym bólem kolana, odcinka lędźwiowego kręgosłupa oraz barku po zastosowaniu tDCS [1]. Należy jednak podkreślić, że:

• skuteczność terapii może być różna u poszczególnych pacjentów,
• tDCS nie stanowi uniwersalnego rozwiązania dla wszystkich rodzajów bólu,
• najlepsze efekty najczęściej obserwuje się jako element kompleksowego postępowania terapeutycznego [5].

Czy tDCS jest bezpieczny?

tDCS uznawane jest za metodę bezpieczną, jeśli zabiegi wykonywane są zgodnie z odpowiednimi procedurami oraz po wcześniejszej kwalifikacji pacjenta [5]. Najczęściej opisywane działania niepożądane mają charakter łagodny i przejściowy:

• zaczerwienienie skóry,
• lekkie mrowienie,
• krótkotrwały dyskomfort pod elektrodami [5].

Przed rozpoczęciem terapii konieczna jest jednak indywidualna ocena stanu zdrowia oraz wykluczenie przeciwwskazań.

Podsumowanie

Przewlekły ból jest złożonym zjawiskiem obejmującym nie tylko tkanki obwodowe, ale również funkcjonowanie całego układu nerwowego. Długotrwale utrzymujące się dolegliwości mogą prowadzić do zmian w sposobie przetwarzania bólu przez mózg i rdzeń kręgowy [2,4]. tDCS jest nowoczesną metodą neuromodulacji, która poprzez wpływ na neuroplastyczność może wspierać modulację bólu oraz funkcjonowanie układu nerwowego u osób zmagających się z bólem przewlekłym [1,6]. Rosnąca liczba publikacji naukowych wskazuje, że terapie ukierunkowane na układ nerwowy mogą stanowić ważny element współczesnego podejścia do leczenia bólu przewlekłego.

Bibliografia

[1] Adams W, Idnani S, Kim J. Transcranial Direct Current Stimulation for Orthopedic Pain: A Systematic Review with Meta-Analysis. Brain Sciences. 2024;14(1):66. doi:10.3390/brainsci14010066. 

[2] Nijs J, George SZ, Clauw DJ, et al. Central sensitisation in chronic pain conditions: latest discoveries and their potential for precision medicine. The Lancet Rheumatology. 2021;3(5):e383-e392.

[3] International Association for the Study of Pain (IASP). IASP Terminology — Chronic Pain.

[4] Latremoliere A, Woolf CJ. Central sensitization: a generator of pain hypersensitivity by central neural plasticity. The Journal of Pain. 2009;10(9):895-926.

[5] Lefaucheur JP, Aleman A, Baeken C, et al. Evidence-based guidelines on the therapeutic use of transcranial direct current stimulation (tDCS). Clinical Neurophysiology. 2020;131(1):474-528.[6] Knotkova H, Nitsche MA, Cruciani RA. Putative physiological mechanisms underlying tDCS analgesic effects. Front Hum Neurosci. 2013;7:628. doi:10.3389/fnhum.2013.00628

[7] Vaseghi B, Zoghi M, Jaberzadeh S. How does transcranial direct current stimulation modulate pain perception? A systematic review of neurophysiological mechanisms. European Journal of Neuroscience. 2022;55(2):387-412.

[8] Hagenacker T, Bude V, Naegel S, et al. Non-invasive brain stimulation in chronic pain syndromes. Journal of Clinical Medicine. 2022;11(3):728.